ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN PEDAGOGY (AI PED) ПЛАТФОРМАСЫНА ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫНЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ПРАКТИКАСЫ
ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN PEDAGOGY (AI PED) ПЛАТФОРМАСЫНА ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫНЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ПРАКТИКАСЫ
курсының бағдарламасы
МАЗМҰНЫ
|
1 |
ТҮСІНІК ХАТ …………………………………………….………
|
3 |
|
2 |
OPEN AI КОМПАНИЯСЫ ЖИ ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ КӨШБАСШЫСЫ………………...…………………………………
|
6 |
|
3 |
ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN EDUCATION (AI Ed) САЛАСЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУЛЕР……………………
|
8 |
|
4 |
ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ…………
|
11 |
|
5 |
ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN PEDAGOGY (AI PED) ПЛАТФОРМАСЫНА ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫ КУРСЫНЫҢ БАҒДАРЛАМАСЫ (80 академиялық сағат) ………………………………………………
|
13 |
|
6 |
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ЦИФРЛЫҚ РЕСУРСТАР ……………………………………………………… |
20 |
ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
Соңғы кезеңдерде, атап айтқанда 2022-2024 жылдар аралығындағы ARTIFICIAL INTELLIGENCE (AI), немесе ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ (ЖИ) жетістіктерінің білім жүйесіне тигізіп жатқан ықпалы мен оған қатысты ұстаздар мен ғалымдардың ұсыныстары мен алаңдаушылықтары туралы ақпараттар Google Scholar платформасында 4500-ден (2022 жыл) 138 092-ге (2024 жыл) дейін артқаны зерттеушілер мен эксперттердің назарын ерекше аударып жатқаны анық [1].
Жасанды интеллектінің (ЖИ) немесе Artificial Intelligence (AI) пайда болуы алдымен телерадио, электроника, кибернетика, электронды немесе автоматты есептеуіш машина, робототехника, Интернет, Google Translate, чат-бот технологиялық эволюциясы жетістіктері негізінде бүгінгі дәрежеге жетті.
AI – қоршаған ортадағы құбылыстар мен ақпараттарды компьютерлік бағдарламалар арқылы қабылдайтын ақылды машиналық жүйе. Оның пайда болуына Alan Mathison Turing (1912–1954) «Computing Machinery and Intelligence» (1950), ЖИ теориясының негізін салушы Norbert Wiener (1894–1964) «Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine» (1948) еңбектері құнды. Сондай-ақ оған Китов А.И (1920–2005) зерттеулеріндегі электронды есептеуіш техника және кибернитика мәселелері. John McCarthy (1927 –2011) LISP (List Processing language) жобасы, Marvin Lee Minsky (1927–2016) Massachusetts Institute of Technology базасында ашқан тұңғыш ЖИ лабораториясы (1959). Claude Elwood Shannon (1916–2001) негізін салған «Ақпарат ғасыры» теориясы, Поспелов Г.С (1914–1998) ЖИ лабораториясы (1986) және басқа жаңалықтар әсер етті.
АІ (ЖИ) мен роботехника (Robot) арасында өзгешеліктер бар. Робот – түрлі әрекеттер жасауға бейім автоматтандырылған құрылғы. Josef Čapek (1887 – 1945) «robota» терминінің (1921) авторы. Roy J. Wensley құрастырған «Televox» роботы (1927), Kawasaki Heavy Industries құрастырған өнеркәсіп роботтары (1968) технологиялық және өнеркәсіп индустриясының қарқынды дамуына ұйытқы болды. Кейін роботтың түрлері (өндірістік, дәнекерлеуші, құрлысшы, транспорт, тұрмыстық, әскери, аң тәрізді, сервистік, медициналық, дәріханалық, микроробот, жеке, әлеуметтік, әйелробот, мұғалім робот, шаңсорғыш т.б роботтар) қоғам сұранысына орай шарықтау шегіне жетті.
Сонымен AI (ЖИ) – қоршаған ортадағы құбылыстар мен ақпараттарды компьютерлік бағдарламалар арқылы қабылдайтын ақылды машиналық жүйе болса, робот – түрлі әрекеттер жасауға бейім автоматтандырылған құрылғы деп тұжырымдаймыз. Олардың синтезденуі – ауқымды генерациялық трансформацияға ұшырап Machine vision, Digital image processing, Language Model for Dialogue Applications (LaMDA), Neural network (ақпараттың математикалық моделі), Google Brain (Transformer) нейрожелілік бағдарламасы (2017) және басқа платформалардың пайда болуына қозғаушы күш болды.
Американдық OpenAI компаниясы 2022 жылдың басында ұсынған ChatGPT (Generative Pre-trained Transformer), LLMs (Large Learning Models) және басқа цифрлық аппликациялары мен ақпараттық ресурстары білім жүйесіне айырықша ықпал етуі педагогика тарихында қоғамдық феномен ретінде танылды. Жасанды интеллект (Artificial Intelligence) эрасының басталуының бір бөлігі ретінде Artificial Intelligence in Education (AI Ed) кеңістігі пайда болды.
Бүгінгі таңда осы мәселемен танысып, зерттеп һәм пайдаланып жүрген ғылыми және академиялық қауымдастық (оқушылар, студенттер, мұғалімдер, зерттеушілер, эксперттер, кәсіби мамандар және басқалар) Artificial Intelligence in Education (AI Ed) немесе Chat Generative Pre-trained Transformer on Education (ChatGPT Ed) атауларының пайда болуына ұйытқы болып, заманауи қоғамдық феномен ретінде арнайы ғылыми-зерттеу кеңістігі мен бағытын қалыптастырды [2].
Осы орайда Қазақстан Республикасы Президенті Қ.К.Тоқаевтың болашақта ЖИ саласының ел экономикасы мен әлеуметтік дамуында жетекші мәнге ие болуына назар аударғаны белгілі. Оған дәлел ретінде мемлекеттік ЖИ технологиясына негізделген «AI-Sana» цифрлық платформасының жастар үшін қол жетімділігі ерекше атап өтілді [40].
Аталған тың өзгерістер аясында білім жүйесіндегі ЖИ алатын орны мен қолдану кеңістігін дамытуда болашақ педагог мамндарды дайындау ісінде іргелі бетбұрыстар жасау қажеттігі туындап отыр. Кейінгі жылдары ЖИ контентіне негізделген аппликациялық цифрлық бағдарламалар еліміздегі білім бкру мекемелеріндегі оқу-тәрбие жұмыстарында қарқынды ендіріле бастады. Оның ішіндегі туындылардың қатарына D-ID платформасы жатады. Мұғалімдер мен оқушылар қазақ тілі мен әдебиеті сабағында Абай Құнанбаевтың фотосуретін Personal Avatar кейпіне генерациялап, екіншіден Large Language Models тілдік экстраполяциялау әдісі арқылы авторлық өлеңдерін бейнебаян ретіне келтіріп оқу үрдісінде пайдаланғаны жас ұрпақ арасында үлкен қызығушылық туғызды.
Дәстүрлі оқыту жүйесіне Chat-bot, gamification, commix, E-Book элементтері ендірілуі түрлі цифрлық өнімдердің генерациялануына ұйытқы болды. Уақыт өте келе АІ презентациялармен жұмыс істейтін SmallPPT, Autoppt AI, SlidesGo, Gamma, PresentationsAI, Adobe Express, Mentimeter,AI-Powered Template, SlidesGPT, SlidesAI платформаларының ашылуына мүмкіндік туды. 2015-2020 жылдары пайда болған Artificial general intelligence (AGI), AI Boom, Google DeepMind, TechCrunch, DGX-1 supercomputer, Reinforcement learning (RL), Central processing unit (CPU), OpenAI Gym және басқа жобалар ChatGPT-1 және ChatGPT-2 пайда болуына түрткі болды.
Аталмыш тақырыптың таңдап алуынуы бүгінгі тез өзгермелі замандағы АІ (ЖИ) саласындағы технологиялық жетістіктердің білім жүйесіне тигізіп отырған ықпалдарының себеп-салдарын зерделеуге және қол жеткізілген мүмкіндіктерді пайдалана отырып барынша цифрлық экожүйеге итеграциялану тұстарына педагогикалық қауымдастықтың назар аудару болып табылды. Материалдарды дайындау барысында білім жүйесіне ендіріліп жатқан цифрлық ресурстардың мро екені және оны меңгеруге деген қызығушылық танытқан ұстаздар мен оқушылардың күн санап артып келе жатқанын байқадық.
Таңдалып алынған 80 сағаттық курстың басты тақырыптарына Жасанды Интеллект немесе Artificial Intelligence феномені туралы шолу, AI (ЖИ) және Neural Networks туралы мағлұмат, Promt және Request формулировкалар технологиясы, AI Chat-bot өнімдері туралы мағлұмат, Atlas of AI кітабы және басқа контенттер алынды.
Негізгі мәселелердің біріне халықаралық заңнамалық актілерге сай АІ (ЖИ) саласындағы халықаралық педагогикалық этика, плагиат, юруспруденция бойынша құжаттар мен заңнамалық ережелер, UNESCO құжаттары, The Rise of Artificial Intelligence and Deepfakes материалдары бойынша дәріс курстары мен практикалық жұмыстардың орындалуы осы материалда көрініс тапқан.
Ұсынылған эобалардың ішінде басқа тақырыптардан көрі, кейінгі жылдары білім жүйесіне орасан ықпалын тигізген OpenAI компаниясының цифрлық өнімдері мен сервистері, OpenAI Five, GPT-12344o, DALL·E, OpenAI Codex, ChatGPT, SearchGPT, Sora o1o3, Deep Research, Whisper (speech recognition system), MuseNet, Jukebox және басқа платформалар туралы толық мағлұматтар беру басты назарға алынды. Осыған орай, аталмыш компанияның білім жүйесіндегі ЖИ (АІ) мәселелеріне қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы, Anthropic – American artificial intelligence research company, Center for AI Safety – US-based AI safety research center, Future of Humanity Institute – Defunct Oxford interdisciplinary research centre, Future of Life Institute – International nonprofit research institute, Google DeepMind – Artificial intelligence research laboratory, Machine Intelligence Research Institute – Nonprofit organization researching AI safety және басқа платформалар туралы арнайы тақырыптар толықтырылып, өз кезегінде оларды оқу-тәрбие жұмыстарына кіріктіру технологиялары қарастырылды.
Курстың басты ерекшеліктерінің бірі тыңдаушылардың теориялық білімдерді игеру барысында альтернативті нұсқадағы жетекші платформалармен интерактивті практикалық жұмыстарды қосымша материал ретінде жеке орындау формалары болып табылады. Атап айтқанда, OpenAI өнімі болып табылатын ChatGPT аппликацияларына альтернативті заманауи цифрлық экожүйелерге жататын Gemini 2.0 Flash, DeepSeek, ChatGPT, ChatbotApp AI, Smodin, Diffit платформасында сабақ жоспарын құру, тест жасау, тақырыптар таңдау, білімді бағалауға арналған жұмыстарды қатар жүргізу талап етіледі.
Осылайша, 80 сағаттық бағдарламаның әр саласы қысқаша материал ретінде ықшамдалып, теориялық білімдерді практикалық жұмыстармен байланыстырылуы жекелей алғанда цифрлық платформалар, технологиялық және цифрлық өнімдер, түрлі текстердің құрастырудағы ChatGPT ресурсының мүмкіндіктері, сондай-ақ персоналдық білім, өмір бойы оқу үрдісі, геймификациялық және модификациялық модулдерге негізделген тапсырмалар ретінде тыңдаушыларға нақты ақпараттар ұсынылады.
OPEN AI КОМПАНИЯСЫ ЖИ ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ КӨШБАСШЫСЫ
Айтылып отырған мағлұматымыздың дені 2022 жылы американдық OpenAI (Sam Altman) компаниясының көпшілікке ұсынған аты шулы ChatGPT цифрлық өнімінен бастау алады. 2015 жылы San Francisco қаласында негізі қаланған кампания, өзінің тұңғыш «Аrtificial general intelligence» (AGI), қарапайым тілмен айтқанда «Генеративті жасанды интеллигент» жобасының тұсауын кесті [3]. Осылайша, жеті жыл бойы мол қаржы жұмсалған жас зерттеуші Sam Altman және оның әріптестері зор үлес қосқан жоба өзінің жемісін берді. Бүгінгі таңда «Сенім. Адалдық. Ашықтық» ұранын ту еткен OpenAI тобы әлемге әйгілі Microsoft компаниясы мен ірі инвестор Ilon Muck назарын өзіне аударып, мол қаржы-ивестициялық конгломераттық Хабқа (технопаркке) айналды.
OpenAI компаниясының ChatGPT 4о, State of the Art (SOTA), like Deep Learning (DL), Natural Language Processing (NLP), Machine Learning (ML), Large Language Model (LLMs) және басқа аппликациялары білім жүйесінде кең қолданысқа ие болғанын соңғы жылдары жазылған, зерттелген ғалымдар еңбектері мен халықаралық конференциялар материалдары көрсетіп отыр [4,3].
Жоғарыда айтылған озық технология жетістіктері Sam Altman, Elon Musk, Ilya Sutskever, Greg Brockman, Trevor Blackwell, Vicki Cheung, Andrej Karpathy, Durk Kingma, John Schulman, Pamela Vagata, Wojciech Zaremba және басқа адамдардың қолдауы арқасында өзінің қанатын кең жайды.
Мысал ретінде Large Language Model (LLMs) технологиялық мүмкіндіктерінің біріне тілдік коммуникация, атаулар мен терминдердің орасан генеративті һәм экстраполяциялық ғажап мүмкіндіктерін айтуға болады. Осылайша, жаңа бағыттағы ChatGPT 4о (2024) LLMs 50-ден аса тілдер бойынша түрлі ақпараттарды генерациялауға даңғыл жол ашады. Осы орайда ChatGPT негізінде қосымша технологиялық цифрлық өнімдердің, атап айтқанда «DeepSeek», «Google Gemini», «Qwen Alibaba», «YandexGPT», сонымен бірге қазақстандық Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence дайындаған «ISSAI KAZ-LLM» платформаларын айтуға болады [51]. Қазақ тілінде үлкен тілдік модельді жасаған Nazarbayev University ғалымдарының айтуынша сұрақ пен жауап алмасу мүмкіндіктері жаңа сапалық деңгейге көтерілгені қуантады.
Бүгінгі Artificial Intelligence жетістіктері New Media социумын құрып, осы уақытқа дейінгі жаңа заман технологиялары саналатын дистанциялық оқыту технологиялары, Lego-конструкторлар, электронды-цифрлық оқулықтар, 3D-иллюстрациялар, робототехника, чип пен микросхемалар, графикалық дизайндар мен басқа білім платформалары Old Media заманының еншісінде қалғаны таңқаларлық жағдай. Аталмыш жайтты болжау мен себеп-салдарын анықтауда Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, педагогика кафедрасы базасында «Bairn-Bala Robots» (2020) атты балалар киберқоғамындағы болашақтағы оқу-тәрбие интеграциялары туралы жүргізілген зерттеу жұмыстары материалдары арқылы бірқатар ой түйіндеуге болады. Аталған зерттеулер бойынша Қазақстандағы көптеген мектептердегі оқушылар топтарында Artificial Intelligence in Education (AI Ed) және оның ауқымды цифрлық сервистерін оқу-тәрбие жұмыстарына тигізетін пайдасы мен артықшылықтары туралы тұрақты ой-пікірлер қалыптасып келе жатқаны белгілі болды [8,177].
Дегенмен, бүгінгі жасанды интеллект тақырыбының өзектілігі аясында бірқатар болжамдар мен гипотезалық деректер болғанын атап өткен жөн. Осы орайда 2005 жылы жазылған «Неопедагогика және неопсихология» Концепциясында айтылған болашақтағы «хомоинформатикус» тұлғасы, яғни жасанды интеллектінің технологиялық мүмкіндіктері гипотезалық парадигма деп атауымызға болады [23].
2023 жылдың күзінде Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өткен Халықаралық педагогикалық форумында «ChatGPT платформасында ғылыми текстерді құрастыруда оқушылардың этнопедагогикалық білімдерін арттыру» тақырыбында ғылыми баяндама жасалды. Онда, кейінгі жылдары білім жүйесіне AI Ed, ChatGPT Ed саласындағы ауқымды жаңалықтардың білім жүйесіне тигізіп отырған ықпалын зерделеу және оның алдын алуға бағытталған шараларды Қазақстан академиялық қауымдастық мүшелерімен (ғалымдар, ұстаздар, кәсіби мамандар, IT-мамандар, докторанттар, магистранттар, студенттер, оқушылар, қызметкерлер, зерттеушілер, сарапшылар т.б) бірлесе отырып атқару туралы сөз қозғалды [6,38].
Ең алдымен бұл мәселе университет студенттері, магистранттары және докторанттары арасында жеке семинар ретінде өткізілді. Ондағы басты тақырыптардың біріне Cambridge University профессорлары Vaughan Connolly мен Steve Watson студенттерге тапсырма беру және оны бағалауда ChatGPT ресурстарын қолдану барысындағы қол жеткізілген нәтижелеріне салыстырмалы түрде талдау жасалды[5].
Соңғы жылдарда Artificial Intelligence in Education (AI Ed) немесе Chat Generative Pre-trained Transformer on Education (ChatGPT Ed) тақырыбы көптеген зерттеушілердің назарына ілігіп, оның оқу-тәрбие жұмыстарына ықпалы мен ендіру жолдары қажет екені айтылып жатыр. Осыған орай, Artificial Intelligence in Pedagogy (AI Ped) жобасын бүгінгі қоғам сұранысы мен технологиялық қажеттіліктерге бейімдей отырып Абай атындағы ҚазҰПУ базасында құрудың маңызы зор демекпіз. Қол жеткізілген тәжірибелер негізінде қазақстандық QazaqGPT, BondayAI, AishaAI, ISSAI KAZ-LLM платформалары мүмкіндіктерін саралай отырып, педагогтар қауымына ортақ ақпарат базасын жасау қажет.
ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN EDUCATION (AI Ed) САЛАСЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУЛЕР
Біздің пайымдауымыз бойынша 2022 жылы OpenAI компаниясы ұсынған генеративті жасанды интеллект жобасының білім жүйесіне ауқымды ықпал ететінін алғашқылардың бірі болып ғылыми тұрғыда болжаған ғалым Jürgen Rudolph айтуынша, Artificial Intelligence ресурстары әуел баста OpenAI базасында 2022 жылы жасалған күннен бастап, тек қана жаңа технологиялық шешім болып қоймай, екінші жағынан білім беру жүйесінің жаңаруына зор ықпал етуі Artificial Intelligence in Education (AIEd) білім кеңістігінің қалыптасуына алып келді, деуінде негіз бар [5,341].
Демек ЖИ (АІ) технологиялық феномені Artificial Intelligence in Education (AIEd), Artificial Intelligence in Higher Education (AIEd HE), Artificial Intelligence in Secondary Education (AIEd SE), Artificial Intelligence in Primary Education (AIEd PE), Artificial Intelligence in Early Childhood Education (ECE), Artificial Intelligence in Non-Formal Education (AIEd NFE), ChatGPT in Pedagogical Science (GPT PS) сияқты заманауи ғылыми-зерттеу саласына айналды деуге болады.
Жоғарыда айтылған мәселе Christian Terwiesch еңбегінде көрініс тауып АІ феноменінің білім мекемелеріндегі оқытушылар мен студенттер тарапынан ерекше қызығушылықтар танытып жатқаны, демек ол проблеманың болашақта арнайы зерттеу объектісіне айналуы ақиқат екені дәлелді түрде пайымдалады [19,6].
Enkelejda Kasneci жетекшілігімен зерттеу жұмыстарын жүргізген ғылыми топ мүшелерінің нәтижесі бойынша OpenAI цифрлық сегменттерінің біріне жататын Large Language Model (LLMs) бағдарламасы бойынша жасанды интеллект технологиясына негізделген сабақ жоспарларын AiEd форматында бірлесе отырып құрастыру - педагогикалық әрекетпен тығыз байланыста қамтылуын айғақтайды [3,8].
Біздің зерттеу тақырыбымызға жақын еңбектердің біріне Zerui Yu ұсынған материалдардың дені Chat Generative Pre-trained Transformer on Education (ChatGPT Ed) жетістіктерінің орта мектептегі білім беру жүйесіне ықпалы туралы толық сипаттамадан басталады [4].
ЖИ (АІ) жаңа қоғамда өзінің ауқымды ықпалы мәдениет, өнер және музыка саласындағы AI-аппликацияларға негізделген кретивті индустрияны әкелді. Оған State of the Art (SOTA), платформасы, Рахим Абрамовтың «Fendi» жобасы, AI Journey (Ресей) платформасы, нейромузыкалық мультимедиалық қосымшаларды жатқызуға болады. Медиа платформалар және бұқаралық ақпарат құралдары мен оның ажырамас бөлігі телерадио және газет-журнал ресми ақпараттары қарқынды автоматтандыру жүйесіне көшті. Оған Narrative Science, Automated Insights платформасындағы генеративті жаңалықтар тізбесі жатады. Сондай-ақ Echobox көмегімен Facebook, Linkedin, X платформалары арқылы үздік, тиімді, заманауи эссе контенттері мен кітаптар топтамаларын қажет ететін жаңа буын өкілдері Gen Alpha мен Get Beta ұрпақтары жаңа педагогикалық философия мен парадигманы қалыптастыруда.
Тек қана OpenAI ғана емес, оның эффектвті және прогрессивті тәжірибелерінен туындаға Large Language Model (LLMs) немесе Үлкен тілдік модель (ҮТМ), LLMs экожүйесіндегі тілдік модель экстраполяциялары, Deep Learning (DL) – тереңдетілген оқыту жүйесі, Natural Language Processing (NLP) – тілдік коммуникация табиғатының генерациялануы, Machine Learning (ML) – машиналық оқыту жүйесі, Google Gemini ұсынған жаңалықтар ғаламдар мен кәсіби мамандардың (педагогтардың) назарын өзіне еріксіз аударып отыр.
Осылайша, AIEd немесе ChatGPT Ed платформаларының білім беру жүйесіне тигізген ықпалдары мен оқу-тәрбие жұмыстарына интеграциялану эволюциясын үш кезеңге бөлеміз.
1-кезең (2020-2021 жылдар). Электронды-цифрлық оқулықтардың (робототехника, чип, виртуалды лаборатория) генеративті интеллект «Аrtificial general intelligence» (AGI) және чат-бот жүйесіне көшуі.
2-кезең (2022-2023 жылдар). OpenAI және басқа компаниялардың ChatGPT және AI Ed аппликацияларын ұсынуы.
3-кезең (2023-2024 жылдар). GPT-4o, Perplexity PRO, Google Gemini, Microsoft Copilot, YandexGPT, GigaChat, қазақстандық QazaqGPT, BondayAI, AishaAI, ISSAI KAZ-LLM платформаларының пайда болуы.
Кейінгі жылдары жүргізілген зерттеу жұмыстары мен жинақталған технологиялық тәжірибелерді төмендегідей жіктеуге болады. Artificial Intelligence in Education немесе AIEd феноменінің білім жүйесіне әсері (Rudolph J, Tan S), Large language models, немесе LLMs білім технологиясының оқу-тәрбие жұмыстарындағы артықшылықтары (Kasneci E., Seßler K., Küchemann S., Bannert M., Dementieva D., Fischer F., Kasneci E., Gasser U., Groh G., Günnemann S., Hüllermeier E., Krusche S., Kutyniok G., Michaeli T., Nerdel C., Pfeffer J., Poquet O., Sailer M., Schmidt A, Kasneci G), ChatGPT in education, немесе Chat Generative Pre-trained Transformer on Education (ChatGPT Ed) жетістіктерін отбасы, балабақша, мектеп, колледж, институт, университет, қосымша немесе бейформалды білім беру орталықтары және басқа жерлерде педагогикалық құрал ретінде пайдалану (Christian Terwiesch, Halaweh M, Vaughan Connolly, Steve Watson, Cem Dilmegani) және көптеген материалдар жинақталды [4],[14],[19].
ЖИ немесе AIED экожүйесіндегі білім беру технологияларының ерекшеліктері мен артықшылықтары (Sok S, Heng, K, Dilzhan, B, Adeshola I.,Adepoju A. P, Zhang, P, Tur G, Matthew U. O, Oyekunle, D. O, Akpan E. E., Oladipupo M. A, Chukwuebuka E. S, Adekunle T. S, Onumaku V. C) туралы мол мағлұматтар жинастырылды [28],[36].
Осы орайда Ресей ғалымдары мен эксперттері ұсынған білім жүйесіндегі Жасанды интеллект проблемалары (Климкина Л.П, Гаркуша Н. С., Городова Ю. С, Струнин Д.А, Лукинский И. С, Сысоев П.В, Жадан А) өзекті мәселе ретінде қарастырылды [11],[17].
AIEd мәселелері қазақстандық ғалымдар тарапынан тыс қалмады. Cоңғы жылдары тілдік коммуникацияларды оқыту процесінде дамытуға (Kamshat A., Auyeskhan U., Zarina N., Alen S, Yeskazina M, Nauryzbayeva A. B, Urazbayeva G., Kussainova R., Aibergen A, Kaliyeva A, Kantayeva G, Tolegen G, Toleu A, Mussabayev R., Zhumazhanov B, Ziyatbekova, G, Bekarystankyzy A, Mamyrbayev O, Mendes M, Oralbekova D, Zhumazhanov B, Fazylzhanova A, Kucherbayeva A) арналған еңбектер жарыққа шықты [24].
ChatGPT қосымшаларын оқыту құралдары ретінде пайдалану (Zhanguzhinova M, Jarassova G. S, Abdigapbarova U. M, Issabayeva D. N, Abdulkarimova G. A, Zhiyenbayeva S. N, Aitenova, E. A, Katenova M, Turmaganbetova, K, Issakov Y., Omarov K, Savanchiyeva А, Kadyrbekova D, Bimagambetova Z, Rakhymzhanov D, Jaxylykova A, Pak A) көптеген ғалымдардың назарына ілікті [21],[33].
Қазақстан оқу орындарында ChatGPT және AIEd ресурстарының интеграциялануы (Измагамбетова Р, Асқарқызы С, Жунусбекова А) тақырыптары зерттеу объектісіне айналды [13].
Аталмыш мағлұматтар жоғарыда айтылған Google Scholar платформасында көрсетілген 138 092-ден (2024 жыл) астам ғылыми мақалалар мен оқулықтарды салыстырмалы түрде сараптау барысында таңдалып алынғанын жеткіземіз [1].
Ғылыми-зерттеу жұмыстарын АІ (ЖИ) және AIEd (AIPed) тақырыбы бойынша өңдеу барысында білім жүйесіндегі ЖИ (АІ) мәселелеріне қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша ақпараттарды Mendeley, Jenni, Eskritor жобалары, ғылыми материалдарды оптимизациялауда AI Writer бағдарламасы арқылы кешенді зерттеулер жүргізу қолға алынды. Осыған орай, білімді ЖИ арқылы бағалаудағы Evalart бағдарламасы негізінде ғылыми контент құру және сұлбалау, тест құрастыру, тексеру жұмыстарын AI Tutor, AI Mentor, AI Coach, Teachy платформалары бойынша интегациялық әрекеттерді қарқынды ұйымдастыру көзделіп отыр.
Демек, курс тыңдаушылары аталған платформалар арқылы практикалық жаттығулар орындау барысында, алдымен өздері авторлық құқық болып табылатын ғылыми мақалалар мен оқыту бағдарламаларын қолдануда салыстырмалы түрде бағалау мен корректировкалау жұмыстарын қатар жүргізуге мүмкіндік алады. Бұл жерде олар курста айтылған Grammarly, Turnitin бағдарламары арқылы үй жұмысын орындау.детектор әдісін қолдану, Visual Content Generation әдісі, CompasAI бағдарламасы және басқа жаңа ғылыми текстерді бір жағынан қолданыс аясы ретінде пайдаланса, екіншіден терминдер мен атаулардың ғылыми анықтамасы туралы дербес, автономды ақпараттармен кешенді жұмыстар жүргізуге мүмкіндік алады.
Курс барысында болашақ педагог мамандар дайындау барысында әлемдік озық тәжірибелер негізінде ScienceDirect, Scopus, Taylor&Francis ғылыми публикациялық платформалар арқылы білім, педагогика, психология, тәрбие теориясы, дидактика, оқыту әдістері, цифрлық педагогика, білім жүйесіндегі ЖИ және басқа бағыттар бойынша жоғары рецензиялық мақалаларды интерпретациялау жұмыстары қолға алынады.
ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ
Көпшілікке ұсынылып отырған «Қазақтың ұлттық тәлім-тәрбие құндылықтарының Artificial Intelligence цифрлық экожүйесіне интеграциялануының теориясы мен практикасы» тақырыбымыздың таңдалуы, жоғарыда жазылған еңбектердегі қазақ халық педагогикасы(этнопедагогикасы) материалдары негізінде жас ұрпаққа ұлттық тәрбие немесе ұлттық тәлім-тәрбие беру үрдісінде AIEd немесе ChatGPT платформаларын пайдалануға арналған ғылыми еңбектердің тапшылығы негіз болды.
Бүгінде жалпы «педагогика» атауының «эдукология», «қазақ этнопедагогикасы» терминінің «қазақ педагогикасы» немесе «ұлттық педагогика», сондай-ақ «қазақ эдукологиясы», «қазақ ұлттық тәлім-тәрбие ғылымы» және басқа атаулар бойынша өзгерту туралы ұсыныстар мен пікірлердің туындаған заманында Artificial Intelligence in Education (AI Ed) немесе Chat Generative Pre-trained Transformer on Education (ChatGPT Ed) цифрлық экожүйесі аса қарқынды жылдамдықпен білім жүйесіне ене бастады.
Ұлттық тәлім-тәрбие – қазақ халық педагогикасының зерттеу объектісі ретінде талай ғасырлардан бері тұрақты қоғамдық құндылықтардың алтын тұғыры болды. Зерттеуші ғалымдар Волков Г.Н, Измайлов А.Э, Пирлиев К, Жарыкбаев К.Б, Калиев С.К, Миртурсунов З, Кожахметова К.Ж, Алимбеков А, Гашимов А.Ш, Алиев А.К, Болеев К.К және басқа зерттеушілердің айтуынша әлемдегі әр халықтың ұрпақ тәрбиесі жөніндегі ұлттық құндылықтары дін, діл, мифология, философия, мәдениет, тарих, салт-дәстүр тұғырнамалары негізінде ең асыл, тұрақты, мәңгілік қасиеттер болып саналады.
Бүгінгі жаһандық глобализация құбылыстарымен қатар келген ауқымды ғылыми-техникалық жетістіктер мен технологиялық революциялар білім жүйесіне ықпалын күшейтіп келеді. Осы жағдайда, этнопедагогика мұраларына негізделген ұлттық тәлім-тәрбие құндылықтарын заманауи өзгерістер кеңістігіне барынша интеграциялануына ғалымдар мен педагогтар тарынан айырықша жағдай жасалғаны абзал. Оған дәлел ретінде білім мекемелері жанынан ұлттық құндылықтар Хабын (технопаркін) ашу жөнінде арнайы бағдарлама дайындалды. Онда Soft&Hard Skills дағдылары, ChatGPT біздің досымыз, Gamifocation, Bairn-Bala Robots және басқа бағыттар бойынша кешенді жұмыстар ұйымдастыру қолға алынды[39].
Бүгінде ЖИ (АІ) индустриясының қарқындап дамуы цифрлық платформалар көмегімен көптеген ұлттық тәлім-тәрбиеге қатысты контенттерді генерациялауға болатын зор мүмкіндіктерді тудыртып отыр. Оған мысал ретінда қазақ халқының ою-өрнегін (орнамент) АІ Mandala Generator сайтының дизайндық шешімдері бойынша толықтай интегациялауға болатынын айтуға болады. Мамандардың пайымдауынша Mandala мәдениеті көне Шығыс өркениетінде пайда болып, халықтың мәдениеті мен рухани құндылықтарын шеңбер тәрізді кескіндер арқылы өнер, архитектура, философия, руханият, музыка, зергерлік бұйымдар мен бейнелеу өнері туындыларымен ұштасуында – Ұлы дала көшпенділерінің ортақ мұрасы зооморфты, орнитоморфты, фитоморфтф, космоморфты сакальді формадағы ою-өрнек сызбалары мен символдық белгілері арасында тығыз байланыс болғанын көрсетеді. Қазіргі жағдайда ЖИ (АІ) көмегімен безендірілген Mandala дизайны бойынша жасалған «Coloring Book» кітаптары мектеп жасындағы және мектепке дейінгі балалар арасында үлкен қызығушылық тудыртып отыр.
Курс бағдарламасының «ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN PEDAGOGY (AI PED) ПЛАТФОРМАСЫНА ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫНЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ПРАКТИКАСЫ» деп аталуы, жобаның басқа ресурстардан артықшылығы мен ерекшелігін білдіреді.
Соңғы жылдары мемлекет тарапынан ұлттық құндылықтарға негізделген контенттердің оқулық, әдістемелік нұсқау, оқыту бағдарламалары мен тәрбие жұмысының технологиялары элементтері ретінде кіріктірілу жұмыстарын қолға алынуы маңызды стратегиялық бағыттардың бірі ретінде қабылдануда. Бұл орайда Біртұтас тәрбие бағдарламасы аясында ЖИ (АІ) сегменттеріне бағытталған интеллектуалдық, креативтік, әдістемелік, шығармашылық жұмыстарды қолға алу маңызды қадам болып табылады. Оған дәлел ретінде білім беру мекемелері жанынан Ұлттық құндылықтар Хабын (технопаркі) ашуға арналған кешенді жұмыстардың дені ЖИ ресурстарымен тығыз байланысты жүргізіліп жатқанын айтуға болады [39].
Бұл тұста, курстың 30-тақырыбы болып саналатын Персоналды оқыту технологиясы бойынша жұмыс, AIEd платформасына этнопедагогика және ұлттық тәлім-тәрбие құндылықтарының кіріктірілуі, Біртұтас тәрбие және білімді дамытудың мемлекеттік бағдарламаларын іске асыруда Ұлттық құндылықтар Хабын (технопаркін) құру туралы ақпараттар бағдарлама мазұмұнын ашып тұр деуге саяды. Бұл жерде практикалық жұмыстарға арналған Coloring Book технологиясы, Alice and Sparkle, Zarya of the Dawn ЖИ кітаптары, MandalaAI Generation платформалары алға қойған мақсатқа жетудегі нәтижелі бағыттардың бірі боларына сеніміміз мол екенін жеткіземіз. Қазақ халық педагогикасы мұралары негізінде жас ұрпаққа ұлттық тәлім-тәрбие беру барысында бүгінде мол тәжірибелер мен ғылыми ақпараттар базасы қалыптасқан. Заман талабына сай, этнопедагогикалық контенттердің цифрлық ресурстар кеңістігіне трансформациялануы заңды құбылыс. Атап айтқанда этнопедагогикалық контенттердің, ұлттық тәрбие немесе ұлттық тәлім-тәрбие терминдерін ChatGPT, Gemini, YandexGPT, AI Writer, ISSAI KAZ-LLM платформаларында локализацияландырудың маңызы зор екенін атап өтеміз [5].
Қорыта келе, жоғарыда айтылған тұжырымдар негізінде жалпы педагогтарға арналған курс бағдарламасын ұсынамыз.
ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN PEDAGOGY (AI PED) ПЛАТФОРМАСЫНА ИНТЕГРАЦИЯЛАНУЫ КУРСЫНЫҢ БАҒДАРЛАМАСЫ
(80 академиялық сағат)
Мақсаты: Жаһандық Artificial Intelligence in Pedagogy (AI Ped) цифрлық экожүйесіне ұлттық тәлім-тәрбие құндылықтарының (этнопедагогикалық мұралардың) интеграциялануының теориялық һәм практикалық негіздерін айқындау.
Міндеттері:
- Artificial Intelligence феноменінің технологиялық, трансформациялық, цифрлық, сегментациялық, инновациялық, сервистік, ресурстық жетістіктерінің білім жүйесіне әсерінің ақпараттық базасын құру;
- Әлемдік деңгейде қолға алынып жатқан Artificial Intelligence in Education (AI Ed) саласы бойынша, ғылыми-зерттеу, теориялық және практикалық озық тәжірибелер бойынша ақпараттық-аналитикалық мағлұматтар беру;
- Artificial Intelligence in Pedagogy (AI Ped) және Artificial Intelligence in Education (AI Ed) платформаларының ерекшеліктері туралы салыстырмалық талдау жасау;
- Жасанды Интеллект немесе Artificial Intelligence жетістіктеріне негізделген білім технологиялары (GPT-4o, Perplexity PRO, Google Gemini, Microsoft Copilot, DeepSeek, State of the Art (SOTA), like Deep Learning (DL), Natural Language Processing (NLP), Machine Learning (ML), Large Language Model (LLMs), YandexGPT, GigaChat, қазақстандық Bilimland, QazaqGPT, BondayAI, AishaAI, ISSAI KAZ-LLM т.б) туралы ақпарат беру;
- Білім беру мекемелеріндегі оқу-тәрбие жұмыстарына педагогикалық ықпал етіп жатқан ауқымды АІ жобалар (Midjourney, Runway, Renderforest, Luma AI, DALL-E3, Gamma AI, Mandala Generator, D-ID, KlingAI, Genmo, Suno, TensorFlow, Adobe Illustrator т.б) һақында мағлұматтар беру;
- АІ (ЖИ) саласындағы халықаралық педагогикалық этика, плагиат, юруспруденция бойынша құжаттар мен заңнамалық ережелер туралы тақырыптық дискурстар ұйымдастыру.
- Этнопедагогикалық контенттердің, ұлттық тәрбие немесе ұлттық тәлім-тәрбие терминдерін ChatGPT, Gemini, YandexGPT, AI Writer, ISSAI KAZ-LLM платформаларында локализацияландыру;
- AIEd форматында оқу-тәрбие, әлеуметтік жұмыс, тәрбие технологиялары мен оқытудың дидактикалық әдістемелерін, ғылыми мақалалар мен инновациялық жобаларлың қазақстандық электронды-цифрлық технологиялық Хабы платформасын құру;
КУРСТЫҢ КҮНТІЗБЕЛІК ЖОСПАРЫ
|
№ р/с |
ТАҚЫРЫПТАР |
САҒАТ САНЫ |
ЕСКЕРТУЛЕР |
|
1 |
Жасанды Интеллект немесе Artificial Intelligence феномені туралы шолу. AI (ЖИ) және Neural Networks туралы мағлұмат. Promt және Request формулировкалар технологиясы. AI Chat-bot өнімдері туралы мағлұмат. Atlas of AI кітабы. |
1 |
Дәріс |
|
2 |
ChatGPT, Gemine, YandexGPT, Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence (ISSAI) сайттарына тіркелу. Авторлық презентациялық жоба қорғау. https://venngage.com/ai-tools/infographic-generator https://gemini.google.com/app/cc8692c4c2a36a7e |
1 |
Инфографика AI Infographic платформасы
|
|
3 |
АІ (ЖИ) саласындағы халықаралық педагогикалық этика, плагиат, юруспруденция бойынша құжаттар мен заңнамалық ережелер. UNESCO құжаттары. The Rise of Artificial Intelligence and Deepfakes материалдары.
https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/recommendation-ethics
|
1 |
Дәріс |
|
4 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау. General Data Protection Regulation, NOYB – European Center for Digital Rights, European Data Protection Board құжаттары. |
1 |
Инфографика |
|
5 |
OpenAI компаниясының цифрлық өнімдері мен сервистері. OpenAI Five, GPT-12344o, DALL·E, OpenAI Codex, ChatGPT, SearchGPT, Sora o1o3, Deep Research, Whisper (speech recognition system), MuseNet, Jukebox және басқа платформалар.
|
1 |
Дәріс |
|
6 |
OpenAI компаниясының цифрлық өнімдері мен сервистерімен танысу. AI Gamification платформасы. Breakout EDU, Trivenet, Quizlet, Toovari, PlayBrighter жобалары. |
1 |
Практика |
|
7 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау. АІ арқылы білім контентін сұлбалау. |
1 |
Инфографика |
|
8 |
ChatGPT платформасы туралы мағлұмат. |
1 |
Дәріс |
|
9 |
ChatGPT платформасымен жұмыс. https://chatgpt.com/ Message ChatGPT, Greate Image, Get Advise, Analyze Data, Brainstorm т.б сегменттерді локациялау |
1 |
Практика |
|
10 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
11 |
АІ презентациялар туралы ақпарат. Дидактикалық, модификациялық, тест, кейс, чеклист, геймикациялық бағдарламалар құрастыру. Gamma AI, WorkPPT, SlidesGPT платформалары https://ppt.softtooler.com/?planType=1&gad_source=
|
1 |
Дәріс |
|
12 |
АІ презентациялармен жұмыс. SmallPPT, Autoppt AI, SlidesGo, Gamma, PresentationsAI, Adobe Express, Mentimeter, AI-PoweredTemplate, SlidesGPT, SlidesAI жобалары. https://smallppt.com/?code=aTVM7x&gad_source https://app.autoppt.com/?code=QVQq61&gad https://slidesgo.com/ai-presentations https://www.adobe.com/express/create/ai/ https://www.mentimeter.com/features/ai-builder |
1 |
Практика |
|
13 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
14 |
Білім жүйесіндегі ЖИ (АІ) мәселелеріне қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы шолу. Anthropic – American artificial intelligence research company, Center for AI Safety – US-based AI safety research center, Future of Humanity Institute – Defunct Oxford interdisciplinary research centre, Future of Life Institute – International nonprofit research institute, Google DeepMind – Artificial intelligence research laboratory, Machine Intelligence Research Institute – Nonprofit organization researching AI safety және басқа платформалардың білім жүйесіне ықпалы. |
1 |
Дәріс |
|
15 |
Білім жүйесіндегі ЖИ (АІ) мәселелеріне қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша ақпараттарды талдау. Mendeley, Jenni, Eskritor жобалары. Ғылыми материалдарды оптимизациялау. AI Writer бағдарламасы. https://app.eskritor.com/generate?utm_source=google-ads&utm_medium=cpc&utm_campaign=ESK%2FTier Meet Your Intelligent Research Assistant. https://jenni.ai/?utm_source=google&utm_medium=cpc |
1 |
Практика |
|
16 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
17 |
VideoGen жобасы туралы мағлұмат. AI Infographic, Napkin AI, Piktochat платформалары.
|
1 |
Дәріс |
|
18 |
VideoGen платформасында жұмыс істеу. Animation, Visualization бағдарламалары. AI Music Creator, McCrindleAI аппликациялары.
https://app.videogen.io/project/679ef612-40d6-4f13-ae70-c601e1315a5b |
1 |
Практика |
|
19 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
20 |
Gemini 2.0 Flash, DeepSeek, ChatGPT, Smodin, Diffit платформасында сабақ жоспарын құру туралы |
1 |
Дәріс |
|
21 |
Gemini 2.0 Flash, DeepSeek, ChatGPT, ChatbotApp AI, Smodin, Diffit платформасында сабақ жоспарын құруға арналған жұмыстар. https://gemini.google.com/app/cc8692c4c2a36a7e https://chatbotapp.ai/deepseek?utm_source=GoogleAd https://smodin.io/humanizer?gad_source=1&gclid=C
|
1 |
Практика |
|
22 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
23 |
Яндекс Учебник платформасы туралы семинар |
1 |
Дәріс |
|
24 |
Яндекс Учебник, Яндекс Образование платформаларымен жұмыс. YaC 22. Машинное обучение. QuillBot порталы арқылы жаттығуларды тексеру https://education.yandex.ru/lab/library/main/?grade=5 https://education.yandex.ru/knowledge/yac-22-mashinnoe-obuchenie https://quillbot.com/paraphrasing-tool?utm_medium
|
1 |
Практика |
|
25 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
26 |
YandexGPT-3 туралы ақпарат. CompasAI қосымшалары. |
1 |
Дәріс |
|
27 |
YandexGPT- 3 функционалымен жұмыс істеу. Қазақстандағы мектеп құрылысы туралы ақпарат |
1 |
Практика |
|
28 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
29 |
Персоналды оқыту технологиясы туралы шолу. Bing, Gengraft платформалары. |
1 |
Дәріс |
|
30 |
Персоналды оқыту технологиясы бойынша жұмыс. AIEd платформасына этнопедагогика және ұлттық тәлім-тәрбие құндылықтарының кіріктірілуі. Біртұтас тәрбие және білімді дамытудың мемлекеттік бағдарламаларын іске асыруда Ұлттық құндылықтар Хабын (технопаркін) құру.
https://www.understood.org/en/articles/personalized-learning-what-you-need-to-know |
1 |
Практика |
|
31 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
32 |
Khan Academy білім платформасындағы персоналды оқыту бағдарламалары. ComicsmarkerAI платформасы. |
1 |
Дәріс |
|
33 |
Khan Academy білім платформасындағы персоналды оқыту бағдарламаларымен жұмыс
https://www.khanacademy.org/college-careers-more/ai-for-education |
1 |
Практика |
|
34 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
35 |
Үй тапсырмаларына арналған Grammarly, Turnitin бағдарламары. |
1 |
Дәріс |
|
36 |
Grammarly, Turnitin бағдарламары арқылы үй жұмысын орындау. Детектор әдісін қолдану. Visual Content Generation әдісі. CompasAI бағдарламасы. https://justdone.ai/ai-detector?utm_source=google&utm_medium=cpc&utm |
1 |
Практика |
|
37 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
38 |
Білімді ЖИ арқылы бағалаудағы Evalart бағдарламасы. Контент құру, тест құрастыру, тексеру. AI Tutor, AI Mentor, AI Coach бағдарламалары. Teachy платформасы. https://evalart.com/en/?utm_medium=cpc&utm_source https://www.teachy.app/?gad_source=1&gclid=CjwKCAiA5
|
1 |
Дәріс |
|
39 |
Evalart және Teachy бағдарламасымен жұмыс істеу https://www.teachy.app/?gad_source=1&gclid=CjwKCAiA5 https://tutorai.me/create-course
|
1 |
Практика |
|
40 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
41 |
DALL·E платформасы туралы мағлұмат. DeepSeekAI, Getspeechflow аппликациялары. |
1 |
Дәріс |
|
42 |
DALL·E платформасымен жұмыс істеу. DeepSeekAI бағдарламасы.
|
1 |
Практика |
|
43 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
44 |
Artiphoria AI платформасы туралы ақпарат. |
1 |
Дәріс |
|
45 |
Artiphoria AI платформасымен жұмыс. ClaudeAI аппликациясы. Educatioon ChatbotAI қосышалары.
https://www.artiphoria.ai/?gad_source=1&gclid= |
1 |
Практика |
|
46 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
47 |
Midjourney платформаcы.. Getbutton Chatbot аппликациясын ашу. StabilityAI, SeaArt AI аппликациялары. |
1 |
Дәріс |
|
48 |
Midjourney платформаcымен жұмыс. https://www.midjourney.com/home https://admin.getbutton.io/chatbots https://stability.ai/stable-image https://www.seaart.ai/ai-tools/ai-video-generator?ad=WWGGAIVIDEO3&gad_source=1&gclid=Cj |
1 |
Практика |
|
49 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
50 |
D-ID, FotorAI платформалары. Chatbotbuilder бағдарламасы. Creator workshop бағдарламасы.
|
1 |
Дәріс |
|
51 |
D-ID платформаcымен жұмыс. Checlist технологиясы. https://studio.d-id.com/?_gl=1*n5wkdc*_gcl_au*ND https://www.chatbotbuilder.ai/ https://www.fotor.com/features/ai-animation-generator/
|
1 |
Практика |
|
52 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
53 |
KlingAI платформасы. OpenArt бағдарламасы. BigQuery Data Analysis AI, DataGPT аппликациялары. |
1 |
Дәріс |
|
54 |
KlingAI платформасымен жұмыс. https://klingai.com/text-to-video/new https://openart.ai/home?utm_source=google&utm_mediume https://cloud.google.com/solutions/data-analytics-and-ai?gad_source=1&gclid=CjwKCAiAiOa9BhBqEiwABC |
1 |
Практика |
|
55 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
56 |
Renderforest платформасы. Krea AI бағдарламасы. CharacterAI платформасы. Tagline, Greeting, Visibility бағдарламалары. |
1 |
Дәріс |
|
57 |
Renderforest платформасымен жұмыс. |
1 |
Практика |
|
58 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
59 |
Pika платформасы. Suno платформасы. |
1 |
Дәріс |
|
60 |
Pika платформасымен жұмыс. Red Time бағдарламасы. |
1 |
Практика |
|
61 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
62 |
Runway платформасы. Copilot. Microsoft бағдарламасы. Elevenlabs платформасы. Synthetic media, Deep Fake жобалары. |
1 |
Дәріс |
|
63 |
Runway платформасымен жұмыс. https://runwayml.com/research/gen-2 |
1 |
Практика |
|
64 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
65 |
Luma платформасы. Developing Creative Skills бағдарламасы. Riffusion AI бағдарламасы. |
1 |
Дәріс |
|
66 |
Luma платформасымен жұмыс. Сурет арқылы дыбыс жазу. Promt: Kazakh folk, dombyra strings, traditional dombra rhythms, modal scales бойынша генерациялау. |
1 |
Практика |
|
67 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
68 |
Tensorflow платформасы. Udio AI, Supentone қосымшалары. |
1 |
Дәріс |
|
69 |
Tensorflow платформасымен жұмыс. Udio AI музыкалық бағдарламасы. Promt жазу. Voice Cloning жобасы. |
1 |
Практика |
|
70 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
71 |
AI Book платформасы. Google DeepMind аппликациясы. AlphaFold бағдарламасы. |
1 |
Дәріс |
|
72 |
AI Book платформасымен жұмыс. AI Writer бағдарламасы. https://go2.designrr.io/wordgenie2?utm_source=googl https://app.simplified.com/ai-writer/document/14604788/e3cfcda1-1cee-472b-b3cc-53a1d8831b4a |
1 |
Практика |
|
73 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
74 |
AI Story Generator платформасы. AIVA (Artificial Intelligence Virtual Artist) музыкалық бағдарламасы. DubverseAI аппликациясы. AI Architecture Generator жобасы. |
1 |
Дәріс |
|
75 |
AI Story Generator платформасымен жұмыс. |
1 |
Практика |
|
76 |
Авторлық презентациялық жоба қорғау |
1 |
Инфографика |
|
77 |
Edidpad платформасы. SoraAI бағдарламасы. Flux (text-to-image model) технологиясы. RoomsGPT аппликациясы. |
1 |
Дәріс |
|
78 |
Edidpad платформасымен жұмыс. |
1 |
Практика |
|
79 |
Coloring Book технологиясы. Alice and Sparkle, Zarya of the Dawn ЖИ кітаптары. MandalaAI платформасы. |
1 |
Дәріс |
|
80 |
Coloring Book технологиясын Amazon платформасында локализациялау. Artificial intelligence art бағдарламасы. https://www.amazon.com/s?k=amazon+ebooks+for+kind https://www.mandalagaba.com/#p4F5B9 https://openart.ai/generator/mandala http://anna-volkova.blogspot.com/2016/04/mandala-tut.html https://elements.envato.com/ru/mandala-generator-pro-QWLVULE |
1 |
The Kindle Publishing |
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ЦИФРЛЫҚ РЕСУРСТАР
1. Artificial intelligence. https://www.britannica.com/technology/artificial-intelligence
2. ChatGPT. https://openai.com/
3. Kasneci, E., Seßler, K., Küchemann, S., Bannert, M (2023). ChatGPT for good? on opportunities and challenges of large language models for education. Learning and Individual Differences, 103, 102274. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2023.102274
4. Rudolph, J., Tan, S., & Tan, S. ChatGPT: Bullshit spewer or the end of traditional assessments in higher education? // Journal of Applied Learning & Teaching. – 2023. – №6(1). – Page. 336-389. https://doi.org/10.37074/jalt.2023.6.1.9
5. Курсабаев М.К., Сайдахметов Б.С. Усвоение этнопедагогических знаний школьников при составлении научных текстов на платформе ChatGPT. Сборник научных статей Международного педагогического форума «Стратегии образования: подготовка кадров будущего», посвященного памяти общественного деятеля, академика Пралиева С.Ж. – Алматы: Казахский национальный педагогический университет имени Абая, Издательство «Ұлағат», 2023 г. – 190 с. ISBN 978-601-353-092-5. С. – 38-42. https://www.slideserve.com/kursabaev1961/piraliev-23-powerpoint-ppt-presentation.
6. Kursabayev Mukhamedrakhim. ChatGPT - Pedagogy (AIEd NFE, PE, ECEІ, PS): generation, opportunities, technologies, risks and problems // Proceedings of the 4th International Scientific Conference «Modern Scientific Method», Vienna, Austria. – 2023. – № 4. – Page.153-159. – Modern Scientific Method, ISBN 978-5-4322-8315-3DOI 10.5281/ zenodo. 8374522. Published: 2023-09-25. https://ojs.publisher.agency/index.php/MSM/article/view/2150
7. Курсабаев М.К.,Киякбаева У.К.,Даулет Н. Детская киберсреда «Bairn-Bala Robots» как устойчивое технотронное образовательное пространство // Вестник КазНПУ имени Абая, 2020. - № 4. С.- 176-185. DOI: https://doi.org/10.51889/2020-4.1728-5496.27
8. Гаркуша Н. С., Городова Ю. С. Педагогические возможности ChatGPT для развития когнитивной активности студентов // Профессиональное образование и рынок труда. – 2023. – Т. 11. – № 1. – С. 6-23 — URL. https://doi.org/10.52944/ PORT.2023.52.1.001
9. Cem Dilmegani. ChatGPT Education Use Cases, Benefits & Challenges in 2023. https://research.aimultiple.com/chatgpt-education/
10. ChatGPT: opportunities and challenges for education.” University of Cambridge, 5 April 2023, https://www.cam.ac.uk/stories/ChatGPT-and-education . Accessed 10 August 2023.
11. Лукинский И. С., Горшенева И. А., Сумина А. В. Использование искусственного интеллекта в качестве инструмента оптимизации научной деятельности: pro et contra // Психология и педагогика служебной деятельности. 2023. № 1. С. 99-102. https://doi.org/10.24412/2658-638X-2023-1-99-102 .
12. Terwiesch C. Would Chat GPT Get a Wharton MBA? A Prediction Based on Its Performance in the Operations Management Course / Mack Institute for Innovation Management at the Wharton School, University of Pennsylvania, 2023. https://mackinstitute.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/2023/01/ Christian-Terwiesch-Chat-GTP-1.24.pdf
13. Kamshat, A., Auyeskhan, U., Zarina, N., Alen, S., & Yeskazina, M. (2024, April). Integration AI techniques in Low-Resource Language: the case of Kazakh language. In 2024 IEEE AITU: Digital Generation (pp. 7-13). IEEE. https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/10585350
14. Jarassova, G. S., Abdigapbarova, U. M., Issabayeva, D. N., Abdulkarimova, G. A., Zhiyenbayeva, S. N., & Aitenova, E. A. (2024, April). Analysis of the use of Artificial intelligence tools in the training of future teachers. In Proceedings of the 2024 5th International Conference on Education Development and Studies (pp. 49-58). https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/3669947.3669950
15. Dilzhan, B. (2024). Teaching English and Artificial Intelligence: EFL Teachers’ Perceptions and Use of ChatGPT. SDU University (Dissertation).
16. Bekarystankyzy, A., Mamyrbayev, O., Mendes, M., Oralbekova, D., Zhumazhanov, B., & Fazylzhanova, A. (2023, July). Automatic speech recognition improvement for Kazakh language with enhanced language model. In Asian Conference on Intelligent Information and Database Systems (pp. 538-545). Cham: Springer Nature Switzerland. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-42430-4_44
17. Zh, K., & Kucherbayeva, A. (2023). THE USE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN TEACHING ENGLISH AT A UNIVERSITY. Norwegian Journal of development of the International Science No, 123, 51.
https://nor-ijournal.com/wpcontent/uploads/2024/01/NJD_123.pdf#page=52
18. Sok, S., & Heng, K. (2024). Opportunities, challenges, and strategies for using ChatGPT in higher education: A literature review. Journal of Digital Educational Technology, 4(1), ep 2401. https://www.jdet.net/article/opportunities-challenges-and-strategies-for-using-chatgpt-in-higher-education-a-literature-review-14027
19. Mogavi, R. H., Deng, C., Kim, J. J., Zhou, P., Kwon, Y. D., Metwally, A. H. S., ... & Hui, P. (2024). ChatGPT in education: A blessing or a curse? A qualitative study exploring early adopters’ utilization and perceptions. Computers in Human Behavior: Artificial Humans, 2(1), 100027. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2949882123000270
20. Matthew, U. O., Oyekunle, D. O., Akpan, E. E., Oladipupo, M. A (2024). Generative Artificial Intelligence (AI) on Sustainable Development Goal 4 for Tertiary Education: Conversational AI With User-Centric ChatGPT-4. In Impacts of Generative AI on Creativity in Higher Education (pp. 259-288). IGI Global https://www.igi-global.com/chapter/generative-artificial-intelligence-ai-on-sustainable-development-goal-4-for-tertiary-education/355434
21. Измагамбетова, Р. (2024). CHATGPT ИНТЕГРАЦИЯСЫ: БІЛІМ БЕРУ ҚОСЫМШАСЫНА ЖАН-ЖАҚТЫ ШОЛУ. «Вестник НАН РК», 409(3), 101-109. https://journals.nauka-nanrk.kz/bulletin-science/article/view/6591
22. Zerui Yu. A Study of the Impact of ChatGPT on Secondary Education, Windermere Preparatory School, Windermere, FL, USA. https://wap.hillpublisher.com/UpFile/202308/20230825190025.pdf
DOI：http://dx.doi.org/10.26855/er.2023.07.016
23. Құрсабаев М.Қ.,- Жаћандану кеңістігіндегі ұлттық тәрбие және неопедагогика ћәм неопсихология ғибратнамасы // Халықаралық «Шоқан тағылымы-10» ғылыми-практикалық конференция материалдары.-Көкшетау, 2005, т 2А.,282 б.
24. Қазақ-нама : шығармалар жинағы / Құрсабаев, Мұхамедрахим ... – Астана : [Б.ж.], 2008. - 504 б., сурет., кесте; . – Библиогр.: 492-503 б. . – 9965-721-05-Х. Б.- 281. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1105928
25. ChatGPT как вспомогательная педагогическая платформа. https://kaznpu.kz/ru/34393/news/
26. Kursabayev Mukhamedrakhim. ChatGPT-Pedagogy (AIEd NFE, PE, ECEІ, PS): generation, opportunities, technologies, risks and problems // Proceedings of the 4th International Scientific Conference «Modern Scientific Method», Vienna, Austria. – 2023. – № 4. – Page.153-159. – Modern Scientific Method, ISBN 978-5-4322-8315-3DOI 10.5281/zenodo.8374522. Published: 2023-09-25. https://ojs.publisher.agency/index.php/MSM/article/view/2150
27. Курсабаев М.К, Сайдахметов Б.С. Усвоение этнопедагогических знаний школьников при составлении научных текстов на платформе ChatGPT. Сборник научных статей Международного педагогического форума «Стратегии образования: подготовка кадров будущего», посвященного памяти общественного деятеля, академика Пралиева С.Ж. – Алматы: Казахский национальный педагогический университет имени Абая, Издательство «Ұлағат», 2023 г. – 190 с. (38-42), Б94 ISBN 978-601-353-092-5.
https://www.scribd.com/document/818196791/26-09%D0%A1%D0%
28. Курсабаев М.К.,Сайдахметов Б.С. Цифровые ресурсы ChatGPT как инструмент образовательной платформы. «Методология и практика педагогической науки и образования»: материалы международного круглого стола, посвященного 95-летию Казахского национального педагогического университета имени Абая, кафедры педагогики и видного казахстанского ученого, доктора педагогических наук, профессора Хмель Надежды Дмитриевны – Алматы: КазНПУим.Абая, 2023. – 232 с. ISBN 978-601-7834-10- 4. (94-97). https://www.scribd.com/document/818197732/%D0%A1
29. Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence (ISSAI). https://issai.nu.edu.kz/about-us/
30. ChatGPT: opportunities and challenges for education.” University of Cambridge, 5 April 2023, https://www.cam.ac.uk/stories/ChatGPT-and-education. Accessed 10 August 2023.
31. Kasulis Cho, Kelly. "He made a children's book using AI. Then came the rage". The Washington Post. Retrieved 2023-02-24.
32. Author ChatGPT and Ammaar Reshi. Illustrator Midjourney (prompts by Ammaar Reshi), Language English. Publisher Ammaar Reshi, Publication date December 4, 2022, Pages 24. ISBN 979-8373324885.
33. DALL·E 3. https://openai.com/index/dall-e-3/
34. Create unique AI generated images in 1-click. https://www.artiphoria.ai/?gad_source=1&gclid=CjwKCAiAqrG9BhAVEiwAaPu5zspFcBroA5pmwgwRQFJI-_1j3tK2AopGa5ggY8ByCcvT7UlfuIXINRoCdC
35. https://www.midjourney.com/home.
36. Create AI| to Engage Your Audience. https://studio.d-id.com/?_gl=1*n5wkdc*_gcl_au*NDk3ODY4NDE0LjE3MzkzNzI1MDI.
38. https://gemini.google.com/app/cc8692c4c2a36a7e
39. Мұхамедрахим Қыдырбайұлы. Қазақстан мектептері жанынан«Ұлттық құндылықтар хабын (технопаркін)» ашу. https://yvision.kz/post/m-hamedrahim-ydyrbay-ly-aza-stan-mektepteri-zhanynan-ltty-ndyly-tar-habyn-tehnoparkin-ashu-1002373
40. Саясат Нұрбек: «AI-Sana – жасанды интеллектіні дамытуға бағытталған бірегей бағдарлама». https://aikyn.kz/279520/sayasat-nu-rbek---ai-sana---zhasandy-intellektini-damytug-a-bag-yttalg-an-biregey-bag-darlama
41. Shao, Feng; Shen, Zheng (9 January 2022). "How can artificial neural networks approximate the brain?". Front. Psychol. 13: 970214. doi:10.3389/fpsyg.2022.970214. PMC 9868316. PMID 36698593. https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2022.970214/full
42. What is a Neural Network? https://www.geeksforgeeks.org/neural-networks-a-beginners-guide/
43. Ethics of Artificial Intelligence. https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/recommendation-ethics
44. UNESCO member states adop first global agreemen on AI Ethics. https://www.helsinkitimes.fi/themes/themes/science-and-technology/20454-unesco-member-states-adopt-first-global-agreement-on-ai-ethics.html
45. Müller VC (April 30, 2020). "Ethics of Artificial Intelligence and Robotics". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Archived from the original on 10 October 2020.
46. Create Interactive Infographics with AI Generator. https://infogram.com/features/ai-infographic-generator
47. AI Chatbot Trained on Your Website. Outperforms Humans, 24/7. https://getbutton.io/m/chatgpt-bot-button?gad_source=1&gclid=CjwKCAiA5eC9BhA
48. Ward, Abby (2023-12-21). "How to Use Microsoft Copilot's New Suno AI Music Creation Tool". Tech.co. Retrieved 2024-04-05.
49.
Chris Stokel-Walker. A Tech Worker Is Selling A Children's Book He Made Using AI. Professional Illustrators Are Pissed. https://web.archive.org/web/20230425062025/https://www.buzzfeednews.com/author/chrisstokelwalker
50. Cronin, Brian (2022-12-21). "AI-Created Comic Could Be Deemed Ineligible for Copyright Protection". CBR. Retrieved 2023-02-24.
51. Волкова А. Урок Adobe Illustrator: как нарисовать этнический символ или мандалу с помощью кистей Pattern Brush. https://anna-volkova.blogspot.com/2016/04/mandala-tut.html
52. Нейросеть рисует: Красивые и невероятные мандалы. https://dzen.ru/a/ZBw4__cIuBErxzBv
53. Яков И.С. 9 лучших генераторов мандалы с искусственным интеллектом. https://www.morningdough.com/ru/ai-tools/best-ai-mandala-gener
54. The Rise of Artificial Intelligence and Deepfakes. https://buffett.northwestern.edu/documents/buffett-brief_the-rise-of-ai-and-deepfake-technology.pdf
55. Grossman, Wendy M. "Atlas of AI, book review: Mapping out the total cost of artificial intelligence". ZDNet. Retrieved 23 January 2022.
56. Kris Freeman. 29 Gamification Tools to Jazz Up Your Learners in 2024!. https://xperiencify.com/gamification-tools/
57. How gamification using artificial intelligence can develop 21st century skills? https://consensus.app/questions/gamification-using-artificial-intelligence-develop-21st/
58. Yung-Hsiang Hu, Chieh-Lun Hsieh, Ellen S.N. Salac, Advancing freshman skills in information literacy and self-regulation: The role of AI learning companions and Mandala Chart in academic libraries, The Journal of Academic Librarianship, Volume 50, Issue 3, 2024, 102885, ISSN 0099-1333, https://doi.org/10.1016/j.acalib.2024.102885 .
59. 김은서. (2023). Colorbo: Envisioned Mandala Coloring through Human-AI Collaboration (Doctoral dissertation, 한양대학교) https://repository.hanyang.ac.kr/handle/20.500.11754/179794
60. Liu, C., Chen, H., Chiou, WK., Lin, R. (2019). Effects of Mandala Coloring on Mindfulness, Spirituality, and Subjective Well-Being. In: Rau, PL. (eds) Cross-Cultural Design. Methods, Tools and User Experience. HCII 2019. Lecture Notes in Computer Science(), vol 11576. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-22577-3_39
61. Deborah Elkis-Abuhoff, Morgan Gaydos, Robert Goldblatt, Marie Chen, Sage Rose,
Mandala drawings as an assessment tool for women with breast cancer,The Arts in Psychotherapy,
Volume 36, Issue 4, 2009, Pages 231-238, ISSN 0197-4556, https://doi.org/10.1016/j.aip.2009.04.004.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0197455609000549?via%3Dihub
62. Karoline Farias Koloszuki Maciel, Miguel David Fuentes-Guevara, Carolina da Silva Gonçalves, Pablo Machado Mendes, Eduarda Gomes de Souza, Luciara Bilhalva Corrêa, Mobile mandala garden as a tool of environmental education in an early childhood school in Southern Brazil, Journal of Cleaner Production, Volume 331, 2022, 129913, ISSN 0959-6526, https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.129913. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S095965262104083X)
63. Jiajing Zhang, Kang Zhang, Ren Peng, Jinhui Yu, Parametric Modeling and Generation of Mandala Thangka Patterns, Journal of Computer Languages, Volume 58, 2020, 100968, ISSN 2590-1184, https://doi.org/10.1016/j.cola.2020.100968 .
(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2590118420300289)
65. Ворожейкина Ольга Игорьевна, Бахитова Акмарал Сайлауовна, Ворожейкин Никита Николаевич История возникновения казахской графики, влияние на этнодизайн современных казахстанских СМИ // Вестник Курганского государственного университета. 2016. №1 (40). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-vozniknoveniya-kazahskoy-grafiki-vliyanie-na-etnodizayn-sovremennyh-kazahstanskih-smi (дата обращения: 23.02.2025).